28 09 2013 376

Kościół pw. Grobu Bożego w Miechowie. Fot. D. Kalina.

Niewątpliwie, najważniejszym elementem dziedzictwa narodowego na ternie miasta Miechowa jest zespół kościoła parafialnego. Do rejestru zabytków wpisany jest pod nazwą Zespół klasztorny bożogrobców z XIII-XVIII w. (nr rej.: 333 z 6.12.1971 oraz 969 z 21.03.1978), na który składają się: - kościół parafialny pw. Grobu Pańskiego; kaplica grobu Chrystusa z XVI w.; klasztor (I); klasztor (II); skrzydło zachodnie(?), ob. Sąd Rejonowy i Prokuratura Rejonowa; dom generała zakonu; ogród klasztorny; fragmenty ogrodzenia z basztą[1]. Wpis ten należałoby uzupełnić o wpisy o charakterze urbanistycznym, tj. terenu zespołu d. klasztoru obejmującego historycznie uwarunkowanego obszaru należącego do zakonu bożogrobców z dziedzińcami, ulicami i placami na terenie. Opis architektury dawnego zespołu klasztornego jest dostępny na stronie: http://1163.miech.pl/wb.html

28 09 2013 313 28 09 2013 321

Zabudowania klasztoru od strony północnej. Fot. D. Kalina.

W niezwykłej książce powstałej w 1844 r. a wydanej w 2011 r. przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w Warszawie pt. „Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855)”, na temat Miechowa czytamy:

"Jaksa herbu Gryf wracając z Palestyny z wyprawy krzyżowej, sprowadził do Polski z Jerozolimy zakonników reguły św. Augustyna Stróżów Grobu Chrystusowego (Canonici regulares custodes sancti Sepulcri), którym oddawszy 3 wsie, to jest Miechów, Zagórzyn i Komorów, wystawił dla nich kaplicę w Miechowie w r.1162. Wieś tę wyniosł później do rzędu miast Przemysław II ks. wielkopolski i krakowski, przywilejem z r. 1290 obdarzając ją zarazem prawem niemieckiem. Spory o tron krakowski jeszcze za życia Przemysława zaszłe, w których i XX. Bożogrobcy Miechowscy brali udział, po dwakroć stały się przyczyną ruiny miasta. Złupił je w r. 1294 Bolesław książę mazowiecki, a w 6 lat później Węgrowie popierający sprawę Łokietka. Przy tej ostatniej katastrofie zakonnicy z Miechowa ustąpić musieli, a ich klasztor w warownią zamieniony został. W kilka lat później Łokietek oddał Bożogrobcom klasztor i dobra, Miechów jednak pozbawił wolności wybierania rajców którą mu nadane dawniej prawo niemieckie zapewniało, powierzywszy ich mianowanie krakowskiemu wojewodzie".

Pierwszy kościół ufundował i uposażył możny rycerz (comes) Jaksa z Miechowa rodu Gryfitów około 1163 r.  Według dzisiejszego stanu wiedzy, ten pierwszy kościół w Miechowie był wzniesiony z kamienia i utrzymany w stylu, który dziś określamy jako romański. Świątynia ta stała się własnością zgromadzenia zakonnego Canonici Regulares Custodes Sanctissimi Sepulchri Hierosolymitani, czyli Miechowitów. Jak zapisał śp. Gredka, proboszcz miechowski:

"Klasztor miechowski był pierwszym w Polsce i pierwszym w Europie reprezentantem idei i kultu Grobu Bożego. Był nie tylko najstarszym i najznakomitszym, ale także najbogatszym ze wszystkich klasztorów tego zakonu w Europie. Szczególnego znaczenia klasztor miechowski nabrał po opanowaniu Jerozolimy przez innowierców, można go było wtedy uważać za głowę wszystkich placówek nie tylko w Polsce, ale także we Francji, Hiszpanii, Neapolu, Anglii, Węgrzech, Czechach i innych krajach".

Po dzień dzisiejszy nie znamy dokładniejszej lokalizacji pierwszej, romańskiej świątyni w Miechowie. Na trudności jej umiejscowienia w oparciu o dane pochodzące z materiału archiwalnego wskazał już Z. Pęckowski. Oczekiwania te możliwe są do spełnienia w oparciu o badania archeologiczne i architektoniczne na terenie kościoła i w najbliższej jego okolicy. Wedle miejscowej tradycji, zanotowanej przez Nakielskiego Marcin wraz z Jaksą po przybyciu do Miechowa w 1163 r. wybudowali najpierw skromnych rozmiarów klasztor i zabudowę gospodarczą a następnie zabrali się do budowy kościoła. Według Nakielskiego była ona niewielkich rozmiarów z kamienia i cegły, bogato wyposażona przez Jaksę w sprzęty i naczynia liturgiczne. Jej poświęcenia pw. Grobu Świętego dokonał 15 VII biskup krakowski Gedeon z rodu Gryf (1166-1186), krewniak Jaksy (dzień ten jest święcony przez cały zakon jako pamiątka zdobycia Jerozolimy przez krzyżowców). W krypcie pod tym właśnie kościołem zostali pochowani zarówno Jaksa jak i kanonik Marcin Gallus, pierwszy zakonnik i organizator życia zakonnego w Miechowie. Miejsce ich spoczynku wskazywały przed 1680 r. dwa kamienne nagrobki wykonane w chęcińskich warsztatach kamieniarskich (obecnie miejsce przyściennego pomnika sprzed 1819 r. z barokowym portretem malowanym na blasze znajduje się na ścianie, przed wejściem do krużganków).

28 09 2013 200 28 09 2013 201 28 09 2013 202

Wnętrze kościoła pw. Grobu Bożego w Miechowie. Fot. D. Kalina.

Obok tego kościółka zbudowano "drugi" romański kościół, co miało miejsce w latach 1233-1293, w ten sposób, że dawny kościółek jaksowy stał się niejako jego kaplicą. Nie znamy jego rozplanowania, wciąż oczekując badań archeologicznych i architektonicznych w jego wnętrzu. W tej postaci kościół doczekał czasów jagiellońskich, kiedy świątynia została przebudowana w latach 1394-1410, zachowując fragmenty ścian romańskich, a tym samym część pierwotnego układu.

 28 09 2013 294 28 09 2013 348 28 09 2013 302

Krużganki w dawnym klasztorze bożogrobców w Miechowie. Fot. D. Alina.

Do kościoła przylega kompleks klasztorny, spalony w końcu XIV w., został odbudowany w  latach 1384-1423 (oraz w 1 połowie XVI w. i w XVII w.). Dookoła prostokątnego wirydarza zgrupowane są skrzydła klasztorne dawniej o dwóch kondygnacjach, obecnie z wyjątkiem skrzydła północnego trójkondygnacyjne. Z nawy kościoła poprowadzone zostały schody wiodące na gotycko-renesansowe krużganki otaczające wirydarz. Na tym wewnętrznym dziedzińcu klasztornym zbudowana została w XVI w. Kaplica Grobu Bożego. Jest zbudowana na planie zbliżonym do  kwadratu, nakryta kopułą. W jej wnętrzu umieszczono Grób Boży w formie prostokątnego budyneczku o dwóch kondygnacjach, z czego jego górna część jest wykonana z drewna.

 28 09 2013 301 28 09 2013 306 28 09 2013 476

Wnętrze Kaplicy Grobu w krużgankach. Fot. D. Kalina.

DSCF0244

Kopia Całunu Turyńskiego znajdująca się w Kaplicy całunu. Fot. D. Kalina.

Kościół i całego jego niezwykle bogate wyposażenie zostało całkowicie spalone podczas wielkiego pożaru jaki miał miał miejsc poniedziałek Wielkanocny 19 IV 1745. Płomienie strawiły po raz kolejny w tak znaczny sposób kościół klasztorny Kanoników Regularnych Świętego Grobu Jerozolimskiego, w tym i mury pierwszej świątyni ufundowanej przez Jaksę. Jak pisze wspomniany ks. proboszcz Gredka:

"Ogień zniszczył dawne, kompletowane przez wieki wyposażenie Świątyni. Pastwą płomieni padły ołtarze, stalle, dzwony, organy, obrazy, rzeźby, nagrobki, sprzęty liturgiczne. Poważnie została nadwątlona struktura architektoniczna kościoła, zawaliła się fasada, runęły sklepienia. Można powiedzieć, że pozostały tylko osmalone mury świątyni. Pożar zniszczył w poważnym zakresie klasztor i całe miasto. Stał się on jedną z najdotkliwszych klęsk, które dotknęły zakon Bożogrobców. Na domiar złego, w tym czasie Bożogrobcy znajdowali się w trudnej sytuacji materialnej. Bardzo szybko rozpoczęto prace przy odbudowie miechowskiej świątyni pod kierunkiem krakowian, braci Dominika i Wojciecha Pucków oraz Macieja Cepigowskiego, doświadczonych mistrzów budowlanych. Roboty ciesielskie prowadzili Jakub Nowerkowicz i Jan Nowakowski. Podstawowe prace murarskie, ciesielskie i kamieniarskie w kościele ukończono w roku 1764. Ołtarze, figury i ozdoby wykonali rzeźbiarz i sztukator krakowski Wojciech Rojowski oraz złotnik Piotr Ekirer.

Olbrzymie zasługi przy odbudowie położył proboszcz generalny Jakub Radliński (1744-1762), a także jego następcy. W dniu 15 VII 1802 roku, po odczytaniu bulli papieskiej Piusa VII, biskup biblijski, Tomasz Nowina-Nowiński (1488-1819), generał Miechowitów, konsekrował miechowski kościół, wieńcząc tym samym kilkudziesięcioletni trud odbudowy po wspomniany pożarze. Jego uprzedni pobyt w Świętym Mieście miał, jak się wydaje, duży wpływ na ostateczny wygląd świątyni. Proces dekorowania wnętrza kościoła miechowskiego trwał jednak dość długo. Prace, które objęły roboty konstrukcyjne, sztukatorskie, pozłotnicze i malarskie pochłaniały bowiem ogromne sumy. Kościół Bożogrobców w Miechowie po odbudowie przedstawia się jako trójnawowa i trójprzęsłowa bazylika, ma charakterystyczne dla późnego baroku wnętrze. Zadziwia bogactwem koncepcji, obfitością dekoracji i jednorodnością stylu. Dodatkowo jego wartość podwyższa fakt, że do naszych czasów zachował się w swej odbudowanej formie w całości i jego styl nie został zakłócony przebudową. "Wnętrze kościoła miechowskiego, skomponowane i urządzone po ostatniej przebudowie, z pełną wdzięku dekoracją stiukową - figuralną i ornamentalną, dziełem Wojciecha Rojowskiego, zachowało się do dziś bez większych zmian. Zwraca uwagę swoim wytwornym kształtem i przemyślanym do ostatniego detalu wyposażeniem. Jest ono bez wątpienia jednym z najpiękniejszych w Polsce." - Zdanie to zamyka szerszą opinię konserwatorską sporządzoną w maju 1984 roku przez wybitnych znawców rewaloryzacji zabytków: Marię Borowiejską-Birkenmajerową i Stefana Świszczowskiego.

 ScanImage005a


[1] NID Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo małopolskie (pol.). 30 września 2013 (dostęp 22 IX 2013).